İş hayatı sadece işe girmekle hukuki hak ve yükümlülükleri bitmeyen bir alandır. Hem çalışırken hem de fesih döneminde hem işverenlerin hem de işçilerin hak ve yükümlülükleri devam etmektedir. Geçtiğimiz haftaki yazımızda bir işe başlarken söz konusu olan hak ve yükümlülüklere değindik. Bu hafta ise iş akdi devam ederken söz konusu olan hak ve yükümlülükleri ele alıyor olacağız. Haftaya ise fesih sürecinden bahsedeceğiz.
Prim Usulü Çalışma ve Ücretlendirme
Bazı sektörlerde işçiler, sabit maaş yerine prim usulü çalışmaktadır. Bu sistemde çalışanın ücreti, performansa ve belirlenen hedeflere bağlı olarak değişmektedir. Prim usulü çalışmalarda, işçinin hak ettiği primin ödeme zamanı, hesaplama yöntemi ve kesinti şartları açıkça belirtilmelidir.
İşveren, tek taraflı olarak prim sisteminde çalışan aleyhine değişiklik yapamayacaktır. Minimum asgari ücret alma zorunluluğu prim usulü çalışanlar için de geçerlidir. İşveren, prim ödemelerini keyfi olarak iptal edemeyecektir. Ayrıca prim sistemi sözleşmede açıkça belirtilmelidir. Fazla mesai ücreti ve diğer yasal haklar, prim sisteminin dışında olup ayrıca ödenmek zorundadır.
İşçinin İzin Hakları
İşçiler, belirli şartlar altında çeşitli izin haklarına sahiptir:
• Yıllık Ücretli İzin: Çalışan, en az 1 yıl kıdemi varsa yıllık izin hakkına sahip olur. Yıllık izin süresi kıdeme göre değişir.Ancak onsekiz ve daha küçük yaştaki işçilerle elli ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi yirmi günden az olamaz.
• Doğum İzni: Kadın çalışanlar, doğumdan önce 8 hafta, doğumdan sonra 8 hafta olmak üzere toplam 16 hafta ücretli izin hakkına sahiptir. Ayrıca, doğum sonrası 6 aya kadar ücretsiz izin talep edilebilir.
• Babalık İzni: Çalışan babalar, eşlerinin doğum yapması halinde 5 gün ücretli izin kullanabilir.
• Ölüm İzni: İşçinin annesini, babasını, kardeşini, eşini ya da çocuklarını kaybetmesi halinde 3 gün izin kullanma hakkı vardır.
• Mazeret İzni: İşçiler, evlilik, ölüm, taşınma gibi durumlarda mazeret izni kullanabilir.
• Yeni İş Arama İzni: İş akdi feshedilen işçiye günde iki saatten az olmamak kaydıyla iş arama izni verilmelidir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülükleri
İşverenler, çalışanlarına güvenli bir çalışma ortamı sağlamakla yükümlüdür. İş kazaları ve meslek hastalıklarını önlemek için aşağıdaki önlemler alınmalıdır:
• İşçilere iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmelidir.
• Koruyucu ekipmanlar temin edilmelidir.
• Risk analizleri yapılmalı ve önleyici tedbirler alınmalıdır.
İş kazası geçiren bir çalışan, 3 iş günü içinde SGK'ya bildirim yapılmasını talep edebilir. İşverenin bildirim yapmaması halinde idari para cezası uygulanır.
Hak İhlalleri Durumunda Ne Yapılmalı?
İşyerinde işçiler hak ihlalleriyle veya çeşitli mağduriyetlerle sıklıkla baş etmek zorunda kalmaktadır. Bu gibi hallerde;
• İşverenle yazılı olarak iletişime geçilmeli ve hak ihlali dile getirilmelidir.
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na şikayette bulunulabilmesi mümkündür.
• Doğru yol izlemek maksadıyla hukuki destek alınmalıdır.
• 2018 itibarıyla iş hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabuluculuk süreci zorunlu hale getirildiğinden arabuluculuk süreci başlatılabilir.
İş Kanunu’nun Emredici Hükümleri ve Geçersiz Maddeler
Bir husus sırf sözleşmede var diye uygulanacak diye bir kaide yoktur. İş sözleşmelerinde yer alan İş Kanunu’na aykırı düzenlemeler hükümler geçersiz sayılmaktadır. Bunları örneklendirmek gerekirse;
• İşçinin yıllık izin hakkını ortadan kaldıran sözleşme maddeleri geçersizdir. İşçi yıllık izin hakkını kullanmayıp bu hakkını paraya çevireceği yönünde işveren ile anlaşma yapamaz.
• İşveren, işçinin çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirmek suretiyle yapabilir. Bu şekle uygun olarak yapılmayan ve işçi tarafından altı iş günü içinde yazılı olarak kabul edilmeyen değişikliklere işçi uymak zorunda değildir.
• Haftalık çalışma saati 45 saattir. İş Kanunu’na göre, 45 saatin üzerinde çalışma yapan işçilere her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenmelidir. İşçi ile işverenin fazla mesai ücretini ortadan kaldıran anlaşmaları yasal olarak bağlayıcı değildir.
• İşverenin işçiye haber vermeden fesih yapabileceği yönündeki hükümler hukuka aykırıdır.
• Süt izni, doğum izni gibi izinlerin kısıtlanması ya da kaldırılmasına dair olan hükümler geçersiz olacaktır.
Not: Sosyal medyada “Hukuka Dair” isimli kanalımda Youtube, Spotify, Instagram ve Tiktok’a gündelik hayatta karşılaşılabilecek hukuki konularla ilgili hukukçu olmayanların da anlayabileceği konseptte içerikler üretmekteyim. Hukuka Dair konular ile ilgili daha fazla bilgi almak için özellikle Youtube’dan ve Spotify’dan @hukukadairkanali hesabını ziyaret edebilir ve ilgili içeriklere bakabilirsiniz. Takip edip, abone olarak destek verirseniz çok mutlu olurum.
Av. Asena Gülce DEMİREL
