Yeni bir işe başlamak, heyecan verici olduğu kadar hukuki anlamda bilinçli olunması gereken bir süreçtir. Bir iş sözleşmesi akdetmek aynı zamanda belirli hakları ve sorumlulukları da kabul etmek anlamına geleceğinden bu süreçte hukuki bilinç eksikliği, ilerleyen dönemlerde hak kayıplarına yol açabilir. İşe yeni başlayacak kişiler, işe girerken imzalayacakları sözleşmelerin, çalışma koşullarının ve haklarının farkında olmalıdır. İş sözleşmelerinin detaylarını, ek sözleşmeleri ve çalışma şartlarını bilmek, çalışanların kendilerini güvence altına almalarını sağlayacaktır. Bu yazımızda yeni bir işe başlayacak bireylerin bilinçli bir şekilde hareket edebilmesi için iş sözleşmeleri ve işe başlama süreçlerine dair hukuki yönden kritik noktaları ele alacağız.

İşe Başlamadan Önce Nelere Dikkat Etmelisiniz?

• Çalışma Koşulları Netleştirilmeli: İş tanımınız, çalışma saatleriniz, ücretiniz ve yan haklarınız hakkında yazılı bilgi almalısınız.

• İş Sözleşmesi Mutlaka Okunmalı: İşe başlamadan önce iş sözleşmesini detaylıca incelenmelisiniz ve haklarınızı öğrenmelisiniz. Sözleşmeye dair esaslı noktaların anlaştığınız biçimde sözleşmede yer aldığından emin olmalısınız.

• Deneme Süresi Kapsamında Haklar Bilinmeli: İş Kanunu’na göre tarafların deneme süresi talep etme hakkı mevcut olup bu süre en fazla 2 aydır ancak toplu iş sözleşmeleri ile 4 aya kadar uzatılabilir. Eğer böyle bir süre söz konusu ise mutlaka sözleşmede yer almalıdır ve taraflar buna dair bilgilendirilmelidir. Deneme süresi konusunda bilinçli olmalısınız.

• SGK Girişinin Yapılıp Yapılmadığı Kontrol Edilmeli: İşverenin, işe başlamadan önce sizi sigortalı olarak bildirmesi yasal bir zorunluluktur. Mağduriyet yaşamamak adına SGK girişinizin yapıldığından emin olmalısınız.

• İşverenin Yasal Statüsü Araştırılmalı: Bazen bir işe başlayıp orada bir süre çalıştıktan sonra alacaklarınızı alamadan şirketin kapandığı ve şirkete bir daha ulaşamadığınız ya da çalıştığınız bir iş dolayısıyla hiçbir şekilde parçası olmadığınız bir suçun tarafı haline geldiğiniz oldu mu? Bu gibi durumlarla karşılaşmamak için çalışacağınız şirketin yasal durumunu, vergi kaydını ve SGK yükümlülüklerini işe başlamadan önce muhakkak kontrol etmelisiniz.

Deneme Süresinde Haklarınız Nelerdir?

İş sözleşmesinde 2 aylık bir deneme süresi yer almakta, siz de bunu kabul ettiniz ve işe başladınız. Fakat o da ne? İşveren deneme süresinde olduğunuzu öne sürerek bu süre içinde size sözleşmede kararlaştırılan haklarınızı vermeyeceğinizi bildiriyor ve bu haklarınızın deneme süresi bittikten sonra başlayacağını iddia ediyor. Bu süre içerisinde performansınızı ölçmek maksadıyla ücretsiz bir şekilde çalışmanızı ve hafta sonu tatili hakkınızı da kullanamayacağınızı belirtiyor. Böyle bir şey mümkün olabilir mi? Tabii ki hayır.

Sözleşmenizde deneme süresi olsa dahi sözleşme imza tarihinde (bu tarih işe başladığınız tarihtir) sözleşme yürürlüğe girer ve yasal haklarınız başlamış olur. Bu süre içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine uymaksızın ve tazminatsız feshedebilir. Ancak, işçinin sigortasız çalıştırılması mümkün değildir. Ayrıca işçi, deneme süresinde de asgari ücret, fazla mesai ücreti, sigorta primleri ve izin haklarına sahiptir.

Deneme süresiyle ilgili sıklıkla karşılaşılan bir problem de işverenlerin deneme süresini çalışma süresinden saymak istememeleri ve bu sürenin işten ayrılış aşamasında tazminatlar belirlenirken hesaba katılmamasıdır. Elbette ki bu da asla söz konusu değildir. İşten ayrılışınız sırasında çalışma süreniz hesaba katılarak belirlenecek haklarınızda çalışma süresi, deneme süresini de içine alacak şekilde hesaplanmalıdır.

İş Sözleşmesinin Eki Niteliğindeki Belgeler

Bazı işverenler, iş sözleşmesine ek olarak bazı belgeleri çalışanlarına imzalatabilir. Bunların hukuki niteliğini bilmek, çalışanların ileride yaşayabileceği sorunları engelleyecektir.

• Rekabet Etmeme Sözleşmesi: Bilhassa teknoloji ve ilaç sektörü gibi bazı sektörlerde sıklıkla rastlanan rekabet sözleşmesi, işçinin işten ayrıldıktan sonra belirli bir süre boyunca aynı sektörde veya rakip firmalarda çalışmamasını öngören bir sözleşmedir. Geçerli olabilmesi için makul bir süre (genellikle 2 yıl), coğrafi sınır ve işçinin çıkarlarını aşırı sınırlamayan hükümler içermesi gerekmektedir.

• Çalışan Aydınlatma Metni: İşveren, çalışanlarının kişisel verilerini işlediği için 6698 sayılı

Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) gereği onları bilgilendirmek zorundadır. İşçiler, işverenin hangi verileri işlediğini, ne amaçla sakladığını ve üçüncü kişilerle paylaşıp paylaşmadığını bilmelidir.

• Gizlilik Sözleşmesi: İşveren, işyerine ait ticari sırların korunması amacıyla çalışanlarına gizlilik sözleşmesi imzalatabilir. Çalışan, işten ayrılsa bile işverenin ticari sırlarını üçüncü kişilerle paylaşamaz. Bu sözleşme iş kanunun sır saklama yükümlülüğüyle de örtüşen bir sözleşme olup tüm çalışanlardan ziyade bilhassa şirketin sırlarına vakıf olan personele imzalatılır.

Sonuç

İşe başlama süreci ve iş sözleşmeleri, çalışanların en temel haklarını belirleyen kritik belgelerdir. İşçiler, işe başlamadan önce sözleşmelerini detaylıca incelemeli, haklarını bilmeli ve hukuka aykırı maddelerle karşılaştıklarında itiraz etmelidir. Unutulmamalıdır ki, bilinçli bir çalışan olmak, iş hayatında mağduriyetlerin önüne geçmenin en önemli yoludur. Son olarak belirtmek gerekir ki hukukçu tavsiyesi almadan atılan her adım daha büyük mağduriyetlere yol açabilir.