İş hayatı geçimimizi sürdürebilmemiz için içinde bulunduğumuz bir döngüdür. Bu döngüde zaman zaman başlangıçlar ve bitişler vardır. Bu da oldukça olağan bir süreçtir. Bazen yeni bir işe başlama heyecanı yaşarken bazen de ayrılmak zorunda kaldığımız işe dair burukluklarımız olur. Ancak işin duygusal kısmından ziyade hukuki kısmı da bizler için oldukça önemlidir. Zira hukuki bilinçsizlik en büyük mağduriyetleri de beraberinde getirecektir. Gelin bugün birlikte işten ayrılış sürecindeki haklarımıza bir göz atalım ve olası mağduriyetlere karşı önlemimizi alalım.
İŞ SÖZLEŞMESİNİN FESİH TÜRLERİ
İş sözleşmesinin sona ermesi farklı şekillerde gerçekleşebilir. Bunlardan bazıları işçi veya işverenin tek taraflı iradesine dayanırken, bazıları karşılıklı anlaşma yoluyla ya da yasal zorunluluklar nedeniyle gerçekleşir.
• İşveren Tarafından Fesih
- Geçerli Nedenle Fesih: İşveren, işçinin yetersiz performansı, işyerinde verimliliğin azalması veya işyerinde küçülmeye gidilmesi gibi ekonomik nedenler söz konusu olduğunda geçerli sebeplerle iş sözleşmesini sona erdirebilir. Ancak işverenin işçiye önceden yazılı bildirimde bulunması ve belirli bir kıdem süresini dolduran işçilere kıdem ve ihbar tazminatı ödemesi gerekir.
- Haklı Nedenle Fesih: İşveren, İş Kanunu'nun 25. maddesinde sayılan haklı nedenlerden birine dayanarak işçiyi derhal ve tazminatsız olarak işten çıkarabilir. Örneğin, işçinin hırsızlık yapması, işyerinde güvenliği tehlikeye düşürecek bir davranışta bulunması veya sürekli mazeretsiz devamsızlık yapması (aralıksız 2 gün veya ayda 3 gün) gibi durumlar haklı fesih sebebidir.
• İşçi Tarafından Fesih
- Geçerli Nedenle Fesih: İşçi, iş koşullarının değişmesi, maaşının sürekli eksik veya geç ödenmesi gibi geçerli bir nedenle iş sözleşmesini feshedebilir. Bu durumda işçinin ihbar süresine uyarak işverene bildirimde bulunması gerekir.
- Haklı Nedenle Fesih: İşçi, İş Kanunu'nun 24. maddesinde düzenlenen haklı nedenlerden biri mevcutsa, örneğin maaş alma tarihinin üzerinden 3 hafta geçmesine karşın maaşını alamamışsa, işyerinde mobbinge veya kötü muameleye maruz kalmışsa, sağlığını tehlikeye atacak bir ortamda çalıştırılıyorsa, onayı alınmadan çalışma koşullarında esaslı değişikliğe gidilmişse derhal iş akdini feshedebilir ve kıdem tazminatı almaya hak kazanır. Ayrıca evlenen kadının 1 sene içerisinde iş akdini feshetmesi hali de haklı nedenle fesih kapsamına girmektedir.
• Karşılıklı Anlaşma ile Fesih (İkale Sözleşmesi): İşçi ve işveren, karşılıklı anlaşarak iş sözleşmesini sona erdirebilir. Ancak ikale sözleşmesiyle işten ayrılan işçi genellikle işsizlik maaşı ve kıdem tazminatı haklarından feragat etmiş sayılır. Bu nedenle işçiler için dikkat edilmesi gereken bir süreçtir.
Fesih Sürecinde İşçinin Hakları
İşten ayrılan bir işçinin sahip olduğu bazı temel haklar şunlardır:
• Kıdem Tazminatı: İşyerinde en az 1 yıl çalışmış olan işçi, işten haklı bir sebep olmaksızın çıkarıldığında veya haklı nedenle işten ayrıldığında kıdem tazminatı alabilir. Kıdem tazminatı hesaplanırken işçinin son brüt ücreti üzerinden hesaplama yapılır ve süreklilik arz eden yan haklar da bu hesaba dahil edilir.
• İhbar Tazminatı: İşveren, işçiyi ihbar süresi vermeden işten çıkarırsa, işçiye ihbar tazminatı ödemek zorundadır. Bu süre işçinin kıdemine 2-8 hafta arasında değişir. 6 aydan az çalışmalar için: 2 hafta, 6 ay - 1.5 sene arası çalışmalar için 4 hafta, 1.5 sene -3 sene arası çalışmalar için 6 hafta, 3 seneden uzun çalışmalar için iade 8 hafta ihbar süreleridir. İşçi ya feshin bildirildiği tarihten itibaren bu süreyi çalışır ya da bu süreye denk gelen ihbar tazminatına hak kazanır. Ancak bunun kararını verecek kişi işveren olacaktır. Ayrıca belirtmek gerekir ki ihbar sürelerinin kısaltılmasına ya da kaldırılmasına ilişkin sözleşmede hüküm varsa bu hükümler geçersizdir. Çünkü bu süreler emredici hüküm niteliğindedir.
• Ödenmemiş Ücretler: İşçi, işten ayrılırken çalıştığı döneme ait ödenmemiş maaşlarını, fazla mesai ücretlerini, kullandırılmayan resmi tatil ile hafta sonu tatillerine dair ücretlerini ve primlerini talep edebilir. İşçinin bu ücretleri almadan ibraname gibi belgeleri imzalamaması gerekmektedir.
• Kullanılmayan Yıllık İzin Ücretleri: İşçinin kullanmadığı yıllık izinleri varsa, işten ayrıldığında izin sürelerine karşılık gelen ücretinin ödenmesi gerekmektedir.
• Yeni İş Arama İzni: İşveren tarafından iş akdi feshedilen işçilerin ihbar süresi içinde yeni iş arama izni hakkı mevcut olup bu süre günde 2 saatten az olamayacaktır. İşçiler işverene bildirmek kaydı ile bu süreyi toplu olarak kullanabileceklerdir.
• İşsizlik Maaşı: İşçi haklı bir nedenle işten çıkarılmışsa veya işveren tarafından işten çıkarılmışsa, işsizlik maaşı alma hakkı doğabilir.
İşsizlik Maaşı Alabilme Şartları
İşsizlik maaşı almak isteyen bir işçinin aşağıdaki şartları yerine getirmesi gerekir:
• Kendi isteği ve kusuru dışında işsiz kalmalıdır.
İstifa eden işçi genellikle işsizlik maaşı alamaz, ancak haklı nedenle fesih yapan işçi işsizlik maaşı alabilir.
• Son 3 yıl içinde en az 600 gün prim ödemiş olmalıdır.
Son 600 gün prim ödeyen işçi 6 ay, son 900 gün prim ödeyen işçi 8 ay, son 1080 gün prim ödeyen işçi 10 ay işsizlik maaşı alabilir.
• İşten ayrılmadan önceki son 120 gün kesintisiz çalışmış olmalıdır.
• İşten ayrıldıktan sonra 30 gün içinde İŞKUR’a başvurmalıdır.
Başvurular İŞKUR şubeleri veya e-Devlet üzerinden yapılabilir.
İş Güvencesi ve İşe İade Davası
İş Kanunu’na göre, belirsiz iş sözleşmesiyle çalışan, en az 6 ay kıdemi olan ve en az 30 işçi çalıştıran işyerlerinde çalışan işçiler iş güvencesine sahiptir. İş güvencesi haksız yere işten çıkarılma halinde işçinin işe iade davası açabilmesine olanak tanır. Mahkeme feshi geçersiz sayarsa işveren işçiyi geri almak zorundadır ya da işçinin 4-8 aylık maaşı kadar işe başlatmama tazminatı ödemesi gerekmektedir.
Zorunlu Arabuluculuk Süreci
2018 yılında yürürlüğe giren düzenleme ile işçi ve işveren arasındaki alacak ve tazminat davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunlu hale getirilmiştir.
• İşçi kıdem ve ihbar tazminatı, maaş alacakları veya fazla mesai ücretlerini talep ediyorsa, dava açmadan önce önce arabulucuya başvurmalıdır.
• Arabuluculuk süreci 3 hafta içinde tamamlanmalıdır.
• Eğer taraflar arabuluculuk aşamasında anlaşamazsa, işçi ancak o zaman mahkemeye başvurabilir.
İşten Ayrılmadan Önce Dikkat Edilmesi Gerekenler
• Tüm alacaklar hesaplanmalı ve işverenden yazılı belge almalıdır.
• Çalışma belgesi ve işten çıkış kodu öğrenilmelidir. Yanlış çıkış kodu, işsizlik maaşı hakkının kaybına yol açabilmektedir.
• İşyerindeki özel belgeler ve eşyalar zimmet formu ile teslim edilmelidir.
• Tazminat ve diğer haklar için noter aracılığıyla ihtarname gönderilmelidir.
• Arabuluculuk süreci ihmal edilmemelidir.
Sonuç
İş sözleşmesinin feshi ve işten ayrılma süreci, işçilerin birçok hakkı olduğu kadar yükümlülükleri de bulunan hassas bir süreçtir. İşçilerin bu süreçte hukuki haklarını tam olarak bilmesi, mağduriyet yaşamamaları açısından büyük önem taşır. Tarafların fesih sürecinde usule uygun hareket etmesi gerekmektedir. Tarafların haklarını ve yükümlülüklerini doğru olarak bilmesi hukuki yönden süreci doğru olarak yürütmelerine olanak tanıyacaktır. Unutulmamalıdır ki, hukuki olarak bilinçli yürütülen bir süreç mağduriyetlerin önüne geçecektir.
