Komşumuzdaki küreselleşme yolunda ABD- İSRAİL-İRAN savaşının etkilerini maddi - manevi hissetmekteyiz. Gündemimizden uzaklaşmayan bu savaş haberleri papatya falına döndü. Dolayısıyla İran’ı biraz daha tanıma yolunda tarih araştırmacılığından yararlandım.
Avustralya’da Antik İran Tarihi üzerinde çalışan Doç.Peter Edwell (25.6.2026 ) makalesinde ; “ Kırılgan bir ateşkes ortamında müzakereler devam ederken, barışın kalıcılığı konusunda , ABD.Başkanı D.Trump’ın şu anda karşılaştığı zorluklar beni pek te şaşırtmıyor demekte ? ” Yani tarih tekerrür mü ediyor ?
Antik İran’ın tarih araştırmalarına göz atacak olursak :
Antik Persin güçlü İmparatorlukları M.Ö.247 den, M.S. 224’ e kadar Partlar , ardından M.S.224 ’en M.S 651 ‘e kadar Sasaniler tarafından yönetildi.
Yüzyıllarca Roma İmparatorluyla rekabet etti. Sık sık savaştı. Ve yaptıkları barış anlaşmaları çoğunlukla zaman kazanmakla ilgiliydi.
Romalılar ve Persler arasında büyük çatışma M . Ö. 53 ‘te , Roma’lı General Crassus önderliğindeki felaketle sonuçlanan istilaydı. Savaşta Crassus kendisi de öldü .Romalı asker Güney Türkiye’nin Harran Ovası yakınlarında öldürüldü ( Carrhae savaşı).
Süregelen çatışmalar Partları cesaretlendirdi. M.Ö 20 yılında Romalılar bir barış anlaşması olarak Fırat Nehri’ni sınır olarak tanımak zorunda kaldılar.
Roma ile Part İmp.luğu arasındaki çatışma M.S.1.inci yüzyılın ortalarında yeniden patlak verdi. Bu seferki çatışma Ermenistan Krallığı yüzündendi .Savaşın ardından Roma İmp. Nero ve Part Kralı 1.Vologages M.S.63 yılında Rhondeia anlaşmasını imzaladılar. Anlaşma ; acil anlaşmazlığı çözse de zamanla Partlar anlaşmayı hiçe saydılar .
Roma İmparatoru Trajan onları M.S.114 yılında büyük bir istila ile cezalandırdı. Fakat daha sonra Trajan’ın tüm kazanımları, M.S. 117 yılında ölümüne kadar kaybedildi.
M.S.224’ te Partların yerini Sasanilerin Pers İmp. yöneticisi olarak almasının ardından Romalılar ile çatışma daha da şiddetlendi.
Ermenistan’ın kontrolü odak noktasıydı. M.S.290’ ların sonunda Roma- Sasani Kralı Narseh ‘e karşı önemli bir zafer kazandı. 299 yılında imzalanan Nisibis Anlaşması Roma’nın başarısıydı. Ermenistan Kontrolu Roma’lılara geçti. Sasani Kralı 2. Şapur M.S.350’ ler de Roma İmp. topraklarını işgal etse de , M.S. 363 yılında Roma İmp. luğu tekrar geri aldı.
Roma ile Antik İran arasındaki çatışma düzeyi M.S.500 yılında daha düşük olsa da 600-700 yıllarda da daha belirginleşti. Roma bu dönemler boyunca sürekli savaş halindeydi. Sayısız anlaşma ve barış girişimi oldu .Ancak hiç biri kalıcı olmamıştı.
ABD ve İRAN arasındaki kalıcı bir barış anlaşmasının benzer olasılıklarla karı karşıya olup olmadığı ancak zamanla belli olacak.
Tarihçi araştırmacı Peter Edwell : ” Umarım bu sefer kalıcı anlaşmaya ulaşmak yüzyıllar sürmez” demektedir.
KAYNAK: Peter Edwell 2026 : Will a peace deal between İran and the us hold.? Lessons from ancient Roma and Persia.The conversation Aust.
